Jlatr

Jlavefur Jlla 2012

 
Jólatréð eins og við þekkjum það er ekki mjög gamalt í  heiminum.
Elstu heimildir um skreytt tré í heimahúsum á jólum er frá Suður Þýskalandi á 16. Öld en ekki eru nema tvö hundruð ár síðan síðan farið var að festa kerti á þessi grenitré. Allra fyrstu jólatré munu hafa sést á íslandi í kringum 1850, en þó helst hjá dönskum eða danskmenntuðum fjölskyldum. Algeng urðu þau ekki , fyrr en komið var fram yfir síðustu aldamót.Það er mjög skiljanlegt, af hverju siðurinn festi ekki fyrr rætur á Íslandi. Hér var víðast hvar engin grenitré að hafa, og flestar aðrar vörutegundir hefur þótt nauðsynlegra að flytja inn. Auk þess tók sigling  oft svo langan tíma , að örðugt hefði  reynst að halda þeim lifandi. Þetta gerðu þó sum félög til þess að halda jóltrésskemmtanir fyrir börn , og milli 1890 – 1900 má sjá auglýst bæði jólatré og jólatrésskraut. Fyrir meira en hundrað árum hafa menn sumsstaðar byrjað á því að búa til gervijólatré. Var þá tekinn mjór staur , sívalur eða strendur, og festur á stöðugan fót. Á staurinn voru negldar  álmur eða boraðar holur í hann og álmunum stungið í. Þær voru lengstar neðst, en styttust upp eftir og stóðu á misvíxl. Þær voru hafðar flatar í endann, og á honum stóðu kertin. Venjulega var staurinn málaður grænn eða hvítur og vafið um hann sígrænu lyngi. Síðan voru mislitir pokar hengdir á álmurnar og eitthvert sælgæti sett í þá. Þessi heimatilbúnu jólatré voru mest notuð , þar til fyrir nokkrum áratugum, þegar farið var að flytja grenitré inn í stórum stíl. Á síðustu árum hafa svo íslensk  jólatré komið á markaðinn í æ ríkari mæli 

( .Heimildir: Í Jólaskapi Árni Björnsson. Bjallan 1983 )

Jlatr hefur heila ld veri eitt helsta tkn jlanna um heim allan. a er tiltlulega ntt af nlinni nverandi mynd. Tali er a jlatr hafi borist til norurlanda skmmu eftir 1800. ri 1862 nefnir Jn rnason sgu um reynitr og brunnu ljs greinum ess alla jlantt sem slokknuu ekki hversu mjg sem vindur bls. ri 1952 fkk Reykjavk fyrsta sinn strt jlatr a gjf fr sl. Var a sett upp Austurvelli, og hefur s venja haldist san. fyrstu var jafnan kveikt trnu sasta sunnudag fyrir jl, en s dagsetning frist framar eftir v sem almennur jlaundirbningur hfst fyrr. San hafa margar erlendar borgir sent vinabjum snum slandi jlatr.

Fyrstu auglsingar um innflutt jlatr birtust egar ri 1896 en au tku samt ekki a seljast strum stl fyrr en eftir 1940.

Heimasmu tr
 




etta jlatr var eigu fjlskyldu Jns Bjrnssonar smis fr Dalvk  Sma af honum kring um 1942.  trnu voru rafmagns kertaljs. Jlatr var  notkun til rsins 1965. 
Eigandi:
gstna G. Jnsdttir.

Bernsku tr Kristnar Gestsdttur, Dalvk
Eigandi trsins er Kristn Gestsdttir fr Bakkageri Svarfaardal. Tr kom eign foreldra hennar um 1920. Tali a Frmann Jakobsson trsmiur Akureyiri hafi sma a en kona hans Sigrur Bjrnsdttir fr Syra Garshorni var mmusystir Kristnar. Frmann og Sigrur voru foreldrar Jakobs Frmannssonar kaupflagsstjra.

Eigandi Brynjar H. Jnsson 

etta jlatr er sma af Jni Bjrnssyni smi fr Dalvk fur Brynjars, ri 1942 og var jlatr fjlskyldunnar Svertingsstum Eyjarfiri ar sem Brynjar lst upp.

Fr ver, Skadal
Sveinn Vigfsson fr ver Skadal smai etta tr. Er n eigu Vignis sonar hans.
 

 


seinni hluta 19. aldar fru slendingar a skreyta heimili sn me jlatrjm yfir jlahtiina.  Voru mrg eirra heimager, unnin og skreytt r efnivi sem til fll.  Eftir mija 20. ldina hurfu  tr fyrir innfluttum. Myndir og heimildir Punkturinn Akureyri

mis r og vangaveltur


egar jlatr er vali er gott a draga grein gegnum lokaan lfann. gu tr renna nlarnar gegn n ess a detta af. Gott er a sl neri enda trsins hraustlega niur. Ef tr er gott dettur barri ekki af. Einnig m prfa a sveigja nokkrar nlar og ef r brotna er tr of urrt og betra a finna anna.

Geymt ti
Ef geyma arf tr nokkra daga eru svalirnar jafngar og jlatrsslurnar. Best er a lta tr standa upp endann svo a frjsi ekki niur. Tr er geymt netinu og gott er a taka a inn slarhring ur en a er skreytt. Ef mjg kalt er veri er best a geyma a fyrst millihita, t.d. blskr.

Saga nean af
egar heim er komi skal saga 3 til 5 sentmetra nean af trnu v a auveldar vatnsupptku. Best er a hafa sri hallandi svo a endinn lokist ekki niri jlatrsftinum.

sjandi vatn
ur en tr er sett ft og teki inn skal stinga neri enda ess sjandi heitt vatn nokkrar mntur v a eykur barrheldnina. Eftir a tr er komi inn stal gta ess a a orni aldrei. skilegt er a lta jlatr standa kldum sta, fjarri mistvarofnum og viftum og eins langt fr arninum og hgt er.

Vanafastir
Markaurinn fyrir jlatr tekur litlum breytingum hr landi fr ri til rs. gervitr su skn virist slenski markaurinn vera laus vi tskusveiflur. Hvt jlatr hafa ekki enn n ftfestu hr au megi sj va erlendis. eir sem gerst ekkja segja slendinga vanafasta egar kemur a jlatrjm, eir hafi kvenar hugmyndir um hvaa tegund skuli velja og hvernig hn eigi a lta t.

Endurvinnsla
upphafi skyldi endirinn skoa. egar jlin eru liin og veitingamenn fara a huga a srmatnum er rtt a minna endurvinnslu jlatrja. mrgum sveitarflgum er hiring jlatrja auglst srstaklega kring um rettndann. Flk er hvatt til a setja trn vi larmrk svo starfsmenn sveitarflaganna geti hirt au. Trn eru yfirleitt notu til jarvegsvinnslu.

 

Saga jlaskrauts (Jlahsi)

Af hverju grenitr fyrir jlatr ?

Um uppruna jlatrsins er flest huldu, en tali er a rtur ess liggi einhverskonar trjdrkun djpt mannkynssgunni. Rm og var skreyttu menn til dmis fornld hs sn um nri me grnum trjgreinum ea gfu r hver rum, og tti a a boa gfu. Mistilteinninn Englandi var afsprengi smu hugsunar. Einnig er til fjldinn allur af gosgum og sgnum, ar sem alheimstr er lti tkna heiminn. a ber mis nfn, eftir v hvaan vitneskjan er runnin, en alltaf er a sama uppi teningnum: kenningin um „mijuna“. Eitt essara trja er Askur Yggdrasils, r trarbrgum norrnna manna, og anna er Lfsins tr Eden.

rni Bjrnsson jhttafringur ritar bkinni Saga daganna (1977):

Fr v um 1100 var teki a sna helgileiki innan kirkju og utan, ar meal sguna um skpun mannsins, syndafalli og burtreksturinn r aldingarinum Eden. St skilningstr tast miju sviinu. a var grnt tr og hngu v epli og borar. Lktist a talsvert jlatr, nema kertin vantai, en svo var einnig um au jlatr, sem fyrst eru spurnir um. En hversu sem ori hefur siur a reisa sgrnt tr hsum jlum, er nsta elilegt, a a btti sig ljsum me tmanum. Kerti voru vinlega miki um hnd hf jlunum og engin undur, tt mnnum dytti hug a reyna einnig a festa au tr.

Fyrstu ekktu heimildir um einskonar jlatr eru fr Strassburg og ar um kring 16. ld. En hinn fyrsti sem getur um ljsum prtt jlatr er Goethe, sgu fr 1774. Fyrsta mynd af jlatr me ljsum er hins vegar fr Zrich ri 1799. Nokkrum rum sar, ri 1807, eru til slu markai Dresden skalandi fullbin jlatr, meal annars skreytt gylltum vxtum og kertum. Greinilegt er, a siurinn er binn a n ruggri ftfestu ar um slir. Hann fr svo a berast til Norurlanda eftir 1800. Til slands munu fyrstu jlatrn hafa komi um 1850, kaupstai, aallega hj dnskum fjlskyldum. En fstir landsmenn ttu ess kost a eignast grenijlatr eim tma. Mli var leyst me v a sma gervijlatr og kla a me sortulyngi, beitilyngi ea eini. Elstu heimildir um slkt eru fr 1880-1890. Um ess konar tr yrkir Hannes Ptursson:

Jlatr okkar, stirlegur
stautur af dkkum vii
sem bur sns tma
tmltu myrkri haloftsins...

N hldum vi af sta
upp hlina gmlu
a reyta handa v lyng.
a er logn og hvt jr.
Til a reyta berjalyng
handa blsnauu trnu.

Jlin a koma - og lyngi
er loi af mjll.

Vonglei
vngjar skhlinn okkar!

Eins og gefur a skilja eru til margar helgisagnir um uppruna jlatrsins. ekktust er lklega sagan um englana rj, sem Gu ba um a fara til jararinnar, egar halda tti jl fyrsta sinn, og velja ar tr, sem best hentai tilefninu. Og allir vldu eir grenitr.

nnur saga, ekki eins kunn, en ttu fr Sikiley, er essa lei:

fyrsta vikvldi Jesbarnsins komu lfverur hvaanva af jrinni fjrhsi Betlehem til a heira konunginn nfdda og fra honum gjafir. Meira a segja trn voru eim hpi. lfutr gaf honum vexti sna. Plmatr fri honum dlur. Og ll hin ttu lka eitthva til a fra honum a gjf. Nema inurinn litli. Hann var kominn um langan veg og gat me naumindum stai upprttur, egar fangasta var n. Hin strri trn ttu v auvelt me a stjaka vi essum norlga gesti og fyrr en vari st hann einn afsis, fjarri ljmanum sem fr jtunni stafai. Engill, sem var ar hj og s a sem gerist, kenndi brjsti um tr lgvaxna, fr upp til stjarnanna og ba nokkrar eirra um a koma og setjast greinar ess. Sem r og geru, lsandi eins og bjrtust kerti. egar Jesbarni s etta, fylltist hjarta ess af glei og bros frist yfir varir. a blessai tr og mlti svo um, a inurinn og ttingjar hans skyldu aan fr vera prdd aventu og jlum, til a verma hjrtu barnanna.

Helgisagnir bor vi r sem hr um getur varpa skemmtilegu ljsi uppruna jlatrsins og skra bar sinn htt hvers vegna barrtr var fyrir valinu. Lklegast er s venja a nota barrtr frekar en lauftr tilkomin vegna ess a au fella ekki barri (laufblin) heldur eru grn essum rsma lkt lauftrjnum sem eru me berar greinar.

Sigurur gisson - gufringur og jfringur.  --  Vsindavefur Hsklans.

Sagan um jlatr

Hvers vegna er grenitr nota sem jlatr?

egar halda tti jl fyrsta sinn sagi Gu remur englum snum a fljga t heiminn til ess a finna jlatr.
a voru englarnir rr sem honum tti vnst um af llum.

Engill trarinnar
Engill vonarinnar,
Engill krleikans.

Englarnir flugu t yfir akra og engi ttina til skgarins mikla. a var nstingskalt veri. Englarnir rr voru a tala saman. Engill trarinnar er yndislegur hvtur engill me bl augu sem vallt horfa upp himininn til Gus. Hann tk fyrst til mls og sagi: “Eigi g a vera jlatr, verur a a hafa krossmarki greinunum, en samt a vera beinvaxi og teygja sig upp til himins.”
Engill vonarinnar sagi: “a tr sem g ks m ekki visna heldur verur a a vera grnt og kraftmiki allan veturinn eins og lfi sem sigrar dauann.”
Engill krleikans er yndislegastur eirra allra. a er hann sem elskar ll ltil brn og ber alltaf ltinn dreng hgri handlegg sr og litla stlku eim vinstri.
Hann mlti: “a tr sem mr a gejast a verur a vera skjlslt tr sem breiir greinar snar vinalega t til a skla llu litlu fuglunum.”
Hvaa tr tli eir hafi svo fundi?

Blessa grenitr.

a hefur kross llum greinunum og er grnt vetrarsnjnum og veitir llum litlum fuglum skjl. egar eir hfu fundi a vildu eir lka hver fyrir sig gefa v gjf.
Engill trarinnar gaf v yndislegu jlakertin til ess a stai gti af v himneskur ljmi eins og fyrstu jlanttina.
Engill vonarinnar setti stra tindrandi stjrnu toppinn.
Engill krleikans hengdi gjafir allt fallega grna grenitr.

Og Gu gladdist yfir gu englunum snum.

r blainu Jlakveja fr dnskum sunnudagasklabrnum 1930.

Af vef ellimladeildar kirkjunnar.

 

Jólatréð
Saga sem g samdi fyrir nokkrum rum - Klikki litla tr.

 Júlíus Júlíusson  -    Jlavefur Jlla  1999 - 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 2007 - 2008 - 2009 - 2010 - 2011-2012

Copyright  Jlavefur Jlla   

Pstur     

TIL BAKA