______________________________

JÓLAFRÓĐLEIKUR

Jólavefur Júlla 2012

Vefsmiđur Júlíus Júlíusson Póstur

Copyright  Jólavefur Júlla ©

Til Baka á Jólavef Júlla 2012


Heimildir: Saga daganna, Mál og Menning / Árni Björnsson 1993 (Birt međ góđfúslegu leyfi útgefenda og höfundar), Viđtöl viđ fólk og eigin upplifun og fleira sem er minnst er á neđanmáls.


Jól


Jól hefjast nú ađfarakvöld 25. desember. Ţau eiga sér á norđurslóđum ćvaforna sögu tengda vetrarsólhvörfum. Nafniđ er norrćnt, og er einnig til í fornensku. Frummerking ţess er óljós. Ekki er vitađ nákvćmlega hvenćr jól voru haldin í heiđnum siđ, sennilega međ fullu tungli í skammdeginu. Ekki vita menn heldur hvernig ţau voru haldin, nema ađ ţau voru drukkin međ matar og ölveislum. Buđu íslenskir höfđingjar oft fjölmenni til jóladrykkju. Norrćn jól féllu síđar saman viđ kristna hátíđ. Svipuđ kristnun heiđinna hátíđa um ţetta leyti hafđi áđur átt sér stađ suđur viđ Miđjarđarhaf, og var ţá ýmist minnst fćđingar krists eđa skírnar. Á 4. og 5. öld komst sú venja víđast á ađ minnast fćđingarinnar 25. desember en skírnarinnar og tilbeiđslu vitringanna 6. janúar, og má ţangađ rekja jóladagana 13 á Íslandi. Helgi ađfangadagskvölds á rót sína í vöku sem almenn var kvöldiđ fyrir kaţólskar stórhátíđir enda var oft taliđ ađ sólarhringurinn byrjađi á miđjum aftni klukkan sex. Fasta fyrir jól var einnig lögbođin, stundum miđuđ viđ Andrésmessu 30. nóvember, en oftast fjórđa sunnudag fyrir jól. Ţađan eru sprottnir ađventusiđir síđari tíma. Mikil ţjóđtrú tengist jólum og jólaföstu í miđju íslensku skammdegi.

Íslendingar eru mikil jólabörn. Lega landsins gerir ţađ ađ verkum ađ hér er dimmt stóran hluta úr deginum ţegar líđur ađ vetrarsólstöđum. Ţađ kann ađ skýra mikinn áhuga landsmanna á ađ skreyta húsin sín ljósum. jólum. Upp úr 1. desember fara jólaskreytingar ađ sjást fyrir alvöru í heimahúsum og flest eru ţau orđin fullskreytt um miđjan mánuđinn. Fyrstu tvćr vikur desembermánađar eru mesti annatíminn í jólaundirbúningnum. Á flestum heimilum er mikill bakstur, allt upp í tíu tegundir af smákökum, randalín og  rúllutertubrauđ svo eitthvađ sé nefnt. Auk ţess tilheyrir íslenskum jólaundirbúningi ađ gera heimiliđ hreint frá toppi til táar, kaupa gjafir, jólaföt og mat. Mikiđ er borist á í mat yfir jólahátíđina. Flestir borđa reykt svínakjöt og rjúpur. Svínakjötshefđin er komin frá frćndum vorum Dönum og er nýleg ţar sem svínarćkt á Íslandi á sér ekki langa sögu og lengi ţurfti heilmikla útsjónarsemi til ađ komast yfir svínakjöt. Rjúpur eru aftur á móti séríslenskur jólaréttur. Líkt og laufabrauđiđ var rjúpan upphaflega fátćkrakrás og bara borđuđ á ţeim heimilum sem höfđu ekki efni á ađ slátra lambi fyrir jólahátíđina. Á jóladag er svo borđađ hangikjöt, en ţađ er lambakjöt sem er reykt viđ sauđatađ. Annar algengur réttur á matseđlinum er möndlugrautur sem er hrísgrjónagrautur sem fćr nafn sitt af ţeim siđ ađ út í hann er sett mandla. Svo verđur ađ borđa grautinn ţar til einhver bítur í möndluna og fćr hinn heppni möndlugjöf.

Ţorláksmessa er mikill annadagur hjá flestum. Jólatréđ er skreytt, undirbúningur er hafinn viđ matargerđ ađfangadagsins og síđasta skrautiđ er sett upp. Sumir eru jafnvel enn ađ ná í síđustu jólagjafirnar og margir nota daginn til ađ pakka ţeim inn. Sú hefđ ađ borđa kćsta skötu á Ţorláksmessu er upprunnin á Vesturlandi en sífellt fleiri hafa tileinkađ sér ţann siđ. Á ađfangadag setja margir sígrćnar skreytingar og logandi kertaljós á leiđi ástvina og ţá eru kirkjugarđarnir fallegir á ađ líta bađađir ljósum. Klukkan sex á ađfangadagskvöld eru svo jólin hringd inn í kirkjum landsins, messur hefjast, kveikt er á ljósunum á jólatrjám í heimahúsum og fólk óskar hvert öđru gleđilegra jóla. Eftir ríkulega máltíđ sest heimilisfólkiđ viđ jólatréđ og gjöfunum er dreift.

Jólin á Borg  - Efni af Borgarćttarsíđunni.

Jólasokkar Jóns - Saga af  Borgarćttarsíđunni.

Efni frá gestum Jólavefs Júlla.

Orđiđ Jól.

Orđiđ jól kemur ţegar fyrir í heiđnum siđ og var ţá notađ um miđsvetrarblót, sólhvarfahátíđ. Síđar ţegar kristni barst til Norđurlanda og fćđingar Krists var minnst á svipuđum tíma fćrđist heitiđ á heiđnu hátíđinni yfir á ţá kristnu. Í fćreysku er notađ jól, í dönsku, norsku og sćnsku jul. Í norsku er jol upprunalegra, en jul er tekiđ ađ láni úr dönsku. Orđiđ juhla 'hátíđ' er fornt tökuorđ í finnsku úr norrćnu og sýnir háan aldur orđsins. Uppruni orđsins er umdeildur. Elstu germanskar leifar eru í fornensku og gotnesku. Í fornensku eru til myndirnar ol í hvorugkyni og ola í karlkyni, til dćmis rra ola 'fyrsti jólamánuđurinn', ţađ er 'desember' og fterra ola 'eftir jólamánuđinn', ţađ er 'janúar'. Einnig er ţar til myndin ili sem notuđ var um desember og janúar. Í gotnesku, öđru forngermönsku máli, kemur fyrir á dagatali fruma jiuleis notađ um 'nóvember', ţađ er 'fyrir jiuleis, fyrir desember'. Skylt ţessum orđum er íslenska orđiđ ýlir notađ um annan mánuđ vetrar sem ađ fornu misseratali hófst 20.-26. nóvember. Sumir vilja tengja ţessar orđmyndir indóevrópskum stofni sem merkir 'hjól' og ađ átt sé viđ árshringinn. Ađrir giska á tengsl viđ til dćmis fornindversku ycati 'biđur ákaft' og ađ upphafleg merking hafi ţá veriđ 'bćnahátiđ'. Hvort tveggja er óvíst.

Um ţetta má t.d. lesa hjá Ásgeiri Blöndal í Íslenskri orđsifjabók (1989:433) og hjá Bjorvand og Lindeman í Vĺre arveord (2000:442-443).
 

Jólin í fornöld

 Jésus Kristur fćddist fyrir um 2000 ţúsund árum og ţađ ár er í okkar tímatali númer eitt. Ţá var enginn á íslandi nema fuglar, fiskar, pöddur og mörg falleg tré. Langa, langa, langa, nćr endalausir langa langa afar og ömmur íslendinga voru ţá í Noergi, Írlandi og fleiri löndum. Ţá héldu menn í menningarlöndunum suđur viđ miđjarđarhafiđ jól til ađ fagna frjósemi jarđar, fagna ţví ađ sólin snýr viđ á göngu sinni og lćtur blóm og grös vaxa á ný. Menn fögnuđu nýrri fćđingu sólar, ţrćlarnir fengu ađ gleđjast međ húsbćndum sínum og allir fengu nógan mat og drykk. Ţetta voru fínar veislur sem stóđu í marga daga , og krakkar fengu ađ vera međ og dansa og fíflast fram á nótt. Ţessar veislur voru oft haldnar á fyllu tungli svo ađ menn og börn gátu dansađ í birtunni. Í Rómaveldi var stćrsta veislan um jólaleytiđ helguđ guđinum Satúrnusi sem stjórnađi frjósemi jarđar. Ţetta voru heiđin jól, en kristnir menn kalla trú ţeirra manna sem ekki trúa á Jesúm Krist heiđna trú. Rómaveldi sem réđi yfir stórum hluta Evrópu og löndunum í kringum miđjarđarhaf, gerđi kristna trú ađ ríkistrú. En menn vildu ekki hćtta ađ skemmta sér á jólunum, menn vildu ekki hćtta viđ dans, gjafir í mat og víni og dýrlegar leiksýningar á jólunum. Ţess vegna var ákveđiđ ađ 25. desember , sem í Rómaveldi hafđi veriđ fćđingardagur hinnar ósigrandi sólar, vćri fćđingardagur frelsarans Jesú. Réttur fćđingardagur Jesú var löngu gleymdur, en eftir ađ menn tóku ađ trúa á ţann guđ, sem hann bođađi, var Jesú sjálfur kallađur ósigrandi sól og ljós heimsins. Menn  vissu ekki hvenćr hann átti afmćli, en trúđu ţví ađ hann vćri ekki mađur međ venjulegan afmćlisdag eins og viđ hin, heldur sonur guđs. Hann er í augum ţeirra sem á hann trúa ljós jólanna - eins konar jólasól.

 Jól norćnna fornmanna

 Fyrir meira en ellefhundruđ árum hófst landnám á Íslandi. Ţá sigldi fólk í stórum hópum til íslands. Ţetta voru norskir og írskir bćndur međ fjölskyldur sínar, húskarlar, húskonur, og nokkrir víkingar međ írska ţrćla. Norđmennirnir voru flestir heiđnir, en fólkiđ sem hingađ kom frá Írlandi var kristiđ. Viđ köllum stundum tímann, áđur en viđ tókum kristna trú, fornöld. Fornöld var lengur á norđurlöndum en í suđur Evrópu. Ţađ var ekki fyrr en áriđ 1000, ţegar tíu hundruđ ár voru liđin frá fćđingu Jesú, ađ Íslendingar tóku kristna trú og fóru ađ halda kristin jól. Ţá voru sumar ţjóđir suđur í Evrópu búnar ađ hafa ţá guđstrú sem Jesú bođađi í mörg hundruđ ár. Víkingarnir sem bjuggu innan um friđsama bćndur á Norđurlöndum fóru á landnámsöld í grimmilegar ránsferđir suđur til Evrópu. Ţeir voru villimenn í augum manna í englandi, Írlandi og Frakklandi ţví ţeir rćndu klaustur og rupluđu, drápu menn og gerđu ađra ađ ţrćlum sínum. En áriđ 1000 voru kristnar hugmyndir farnar ađ berast til Norđurlanda frá ţjóđunum sunnar í álfunni. Íslendingar tóku ţá kristna trú. Ţá hćttu Íslendingar og Norđurlandabúar ađ trúa á fornu guđina sína og fengu hinn kristna guđ, Jesúm, Maríu og dýrlingana í stađinn.  Fólkiđ í norđri fór ađ líta á heiminn međ augum kristinna manna. Ótrúlega stutt er  síđan ađ sá siđur lagđist niđur ađ taka ţrćla, ţađ gerđur kristnir menn líka fyrir nokkrum mannsöldrum. En ţađ ţykir slćmt sem er gert viđ mann sjálfan . Kristnum mönnum ţótti fyrr á öldum allt í lagi ađ sćkja ţrćla til Afríku ţó ađ helmingurinn dći á leiđinni, og halda síđan heilög jól. En kristnum mönnum ţótti ţađ aftur á móti mikil villimennska ţegar víkingarnir gerđu ţá sjálfa ađ ţrćlum. Kristnir menn hafa á öllum öldum fariđ í hrćđileg stríđ og jörđin veriđ af blóđi á jólum. Mannkindin er ţví miđur ansi gölluđ eins og skynsöm börn sjá fljótt ţegar ţau hugsa um heimsmálin. Sumir eru ađ springa af spiki og ofáti og henda mat međan ađrir deyja úr hungri. Á jólunum fćr ríka fólkiđ oft samviskubit og gefur ţeim sem eru fátćkari peninga fyrir mat og klćđum. Ţannig hefur ţađ veriđ á öllum öldum líka í fornöld. ítiđ er vitađ um jólin áđur en norrćnir menn, ţar á međal íslendingar, fóru ađ trúa Jesúm

 

Jólin eldri en marga grunar
- kristnir menn litu á Satúrnusarhátíđina sem guđlast og skurđgođadýrkun


Í huga flestra tengjast jólin fćđingu Jesú Krists fyrir um 2000 árum og kristinni trú. Jólin eiga sér mun eldri sögu og fyrir 4000 árum héldu íbúar Mesópótamíu tólf daga hátiđ í kringum vetrarsólstöđur. Hátíđin var haldin til heiđurs guđinum Marduk sem samkvćmt trú Mesópótamíubúa barđist viđ ill öfl á ţessum árstíma. Á hverju ári fórnuđu íbúarnir leikkonungi sem átti ađ standa viđ hliđ Marduks í baráttu sinni. Leikkonungurinn var oftast dćmdur glćpamađur sem klćddur var í viđhafnarklćđi og auđsýnd konungleg virđing. Persar og Babýlóníubúar héldu svipađa hátíđ sem nefndist Sacaea og í einn dag á ári skiptust húsbćndur og hjú á hlutverkum. Ţrćlar urđu húsbćndur og húsbćndur vinnuţý.

Illir andar
Evrópubúar trúđu ţví ađ illir andar, álfar og tröll vćru mikiđ á ferli um jólaleytiđ og sérstakar helgiathafnir fóru fram til ađ tryggja ađ sólin hćkkađi aftur á lofti. Íbúar í nyrsta hluta Skandinavíu sáu ekki til sólar í heilan mánuđ í mesta skammdeginu og sendu menn á fjöll til ađ leita ađ sólinni. Ţegar ţeir komu til baka međ ţćr fréttir ađ sólin vćri ađ hćkka á lofti var haldin stórveisla ţar sem eldar voru kveiktir til ađ bjóđa hana velkomna.

Satúrnusarhátíđ
Grikkir blótuđu Kronos um vetrarsólstöđur og Rómverjar héldu hátíđ Satúnusar um svipađ leyti. Satúrnusarhátíđin stóđ frá miđjum desember og fram til 1. janúar. Hátíđin fór ađ miklu leyti fram úti á götu og fólk klćddist grímubúningum, fór í skúđgöngur, hélt átveislur (eins og viđ), heimsóti vini og gaf gjafir. Rómverjar skreyttu heimili sín um jólin og logandi kerti voru hengd á sígrćn tré. Einnig ţekktist ađ húsbćndur ţjónuđu ţrćlum sínum. Kristnir menn í Róm litu á Satúrnusarhátíđina sem argasta guđlast og skurđgođadýrkun. Ţeir vildu stöđva átiđ og gleđskapinn og halda upp á fćđingu Krists međ bćnum og kirkjusókn. Ţegar kristni var lögtekin sem ríkistrú í Róm reyndu kirkjunnar menn ađ stöđva hin heiđnu hátíđarhöld en međ litlum árangri. Smám saman yfirtók kirkjan vetrarsólstöđurnar og hugmyndina um upprisu sólarinnar og gerđi hana ađ sinni.

Ákveđiđ áriđ 350
Ekkert er vitađ um nákvćman fćđingardag Jesú Krists en sagan segir ađ haldiđ hafi veriđ upp á hann frá ţví um áriđ 98 og ađ áriđ 138 hafi biskupinn í Róm gert hann ađ stórhátíđ. Ţađ var svo áriđ 350 ađ Júlíus páfi 1. ákvađ ađ fćđingardagur Krists skyldi haldinn hátíđlegur 25. desember ár hvert.

DV 2001


Ađventukransar
Ađventukransar ţeir sem margir útbúa til heimilisskrauts á jólaföstu er tiltölulega ungt fyrirbćri. Suđur í Evrópu er ađ vísu gamall siđur ađ skreyta híbýli sín međ sígrćnum greinum viđ hátíđleg tćkifćri.
Almennt fóru ađventukransar ţó ekki ađ sjást á Íslandi fyrr en eftir síđari heimsstyrjöld og ţá fyrst sem skraut í einstaka búđargluggum eđa á veitingahúsum. Ţeir breiddumst mjög hćgt út og urđu ekki umtalsverđ söluvara fyrr en milli 1960-70. Samtímis ţví fćrđist í vöxt ađ fólk byggi til sína eigin ađventukransa. Ađventukransarnir bera fjögur kerti og er kveikt á einu fyrir hvern sunnudag í ađventunni. Guđspjöll sunnudaganna bođa komu Drottins. Logandi kertin merkja komu Krists og ađdragandann ađ henni. Litur ađventunnar er fjólublár.

Fyrsta kertiđ er Spámannskertiđ, sem minnir á fyrirheit spámannanna um komu frelsarans.

Annađ kertiđ er Betlehemskertiđ, og heitir eftir fćđingarbć Jesús.

Ţriđja kertiđ er Hirđakertiđ, nefnt eftir hirđingjunum sem fyrstir fengu fregnir um fćđingu frelsarans.

Fjórđa kertiđ er Englakertiđ, sem minnir okkur á englana sem fluttu fréttina um fćđingu frelsarans.

Um ađventuljós og Gyđingaljós

 

Jólakveđjurnar.

 
Skömmu eftir stofnun útvarpsins 1930 var fariđ ađ lesa jólakveđjur sem voru fyrst ćtlađar hlustendum á Grćnlandi og útlendingum búsettum á Íslandi. Í kringum 1940 nefnist ţessi dagskrárliđur „Jólakveđjur og ávörp til skipa á hafi úti og sveitabýla“. Áriđ 1943 heyrast jólakveđjurnar fyrst á Ţorláksmessu. Áriđ 1956 er bryddađ upp á ţeirri nýbreytni ađ flytja kveđjur frá Íslendingum erlendis. Í dagskrá stendur: „Jólakveđjur frá Íslendingum í Stuttgart og e.t.v. víđar“. Ţetta tíđkađist um nokkurra ára skeiđ og var jafnan framkvćmt ţannig ađ Íslendingar búsettir erlendis söfnuđust saman á heimili einhvers ţeirra og lásu inn á segulband. Kveđjurnar voru síđan sendar međ pósti til Íslands og útvarpađ kl. 13.00 á jóladag. Ekki hefur varđveist nein upptaka af ţessum toga en Matthildingum hefur ţótt ástćđa til ađ gantast međ dagskrárliđinn á árunum 1970-1972 í Útvarpi Matthildi. Dagskrárliđurinn lagđist af um svipađ leyti.
Jólakveđjurnar í núverandi mynd hafa veriđ á dagskrá Rásar 1 síđustu áratugina og ţykir mörgum ţćr ómissandi viđ jólaundirbúninginn.

(Heimildir Ruv.is)

Um jólin1932 byrjađi Ríkisútvarpiđ ađ senda jóla- og nýárskveđjur og voru ţćr í fyrstu einkum til sjómanna á hafi úti. Danska útvarpiđ hafđi tekiđ ţennan siđ upp fimm árum áđur en fór seinna ađ senda kveđjur til Fćreyja og Grćnlands. Jólakveđjur íslenska útvarpsins fóru hinsvegar fram úr öllu ţví sem ţekkt var í nálćgum löndum. Einkum jukust ţćr á stríđsárunum ţegar fólk sem flykkst hafđi úr sveitum í atvinnu á höfuđborgarsvćđinu tók ađ senda kveđjur heim til sín. Ţótti mörgum sem heima sat gott ađ heyra nafn sitt og heimilisfang hljóma á öldum ljósvakans. Á síđari árum hefur ţađ síđan fariđ mjög í vöxt ađ fyrirtćki og stofnanir sendi viđskiptavinum um land allt jólakveđjur sem eru í reynd einskonar auglýsing.

Jólakveđjurnar eru einn af ţeim hlutum sem eru til ţess ađ setja punktinn yfir góđa ađventu, og eru algjörlega ómissandi, ţegar ég var lítill, reyndi ég oft ađ skrifa niđur öll nöfn sem komu fyrir í kveđjunum, ţetta var svona til ţess ađ drepa tímann. Og annađ skondiđ ég man alltaf eftir ţví ţegar Yngvar og Gylfi sendu jólakveđjur í alla landshluta. (Júlli)

Jólakveđjur 

 

 

Brandajól

Ţegar líđur ađ jólum er ţeirri spurningu stundum varpađ fram hvort nú muni ekki vera brandajól eđa öllu heldur stóru brandajól. Ţessi spurning var síđast til umrćđu í fjölmiđlum áriđ 1992 ţegar jóladag bar upp á föstudag. Jólahelgin lengdist ţá um einn dag viđ ţađ ađ ţriđji í jólum var sunnudagur. En voru ţetta stóru brandajól? Í Almanaki Ţjóđvinafélagsins áriđ 1969 var eftirfarandi skýring gefin:

brandajól, jól sem falla ţannig viđ sunnudaga, ađ margir helgidagar verđa í röđ. Venjulega haft um ţađ, ţegar jóladag ber upp á mánudag. Stundum hefur veriđ gerđur greinarmunur á stóru brandajólum og litlu" brandajólum, en notkun heitanna virđist hafa veriđ á reiki. Nafnskýring óviss, ef til vill tengt eldibröndum á einhvern hátt. Sunnar í löndum kemur svipađ orđ fyrir í sambandi viđ páskaföstuna (Dominica Brandorum: 1. sunnudagur í föstu).

Ćtlunin er ađ bćta nokkru viđ ţessa skýringu međ ţví ađ rekja helstu heimildir. Sú elsta mun vera minnisblađ sem Árni Magnússon ritar, líklega í byrjun 18. aldar (AM 732 a XII 4to). Ţar segir ađ brandajól kalli gamlir menn á Íslandi ţegar jóladag ber upp á mánudag, áttadag (nýársdag) á mánudag og ţrettándann á laugardag. Árni bćtir reyndar viđ, ađ sumir telji ţá ađeins brandajól, ađ ţetta gerist á hlaupári, en erfitt er ađ skilja ástćđuna fyrir slíkri reglu. Á ţessum tíma og fram til 1770 var ţríheilagt á stórhátíđum, svo ađ ţriđji í jólum var helgidagur. Ţegar jóladag bar upp á mánudag, urđu ţví fjórir helgidagar í röđ (fjórheilagt).

Önnur heimild, nokkru yngri, er orđabók Jóns Ólafssonar frá Grunnavík (AM 433 fol.), sem rituđ er á latínu. Ţar segir ađ brandajól heiti ţađ ţegar fjórir helgidagar fari saman. Séu ţađ brandajól meiri, ef sunnudagurinn fari á undan fyrsta jóladegi, en brandajól minni, ef sunnudagurinn fari á eftir ţriđja degi jóla. Ţetta mun ritađ um miđja 18. öld.

Nćst er brandajóla getiđ í íslensk-latnesk-danskri orđabók sem séra Björn Halldórsson í Sauđlauksdal samdi á árunum 1770-1785. Ţar segir ađ brandajól séu ţegar dagurinn fyrir fyrsta jóladag eđa dagurinn eftir ţriđja í jólum sé sunnudagur. Er ţađ sama skýring og hjá Grunnavíkur-Jóni, nema hvađ Björn minnist hvorki á stóru né litlu brandajól. Tćpri öld síđar vitnar Eiríkur Jónsson í ţessa heimild í orđabók sinni (Oldnordisk Ordbog, 1863), en bćtir ţví viđ, ađ frekar séu ţađ brandajól ef jóladagur sé föstudagur eđa mánudagur. Eiríkur tekur ţarna tillit til ţess ađ ţriđji í jólum er ekki lengur helgidagur og breytir skilgreiningunni samkvćmt ţví.

Áriđ 1878 ritar Jón Sigurđsson grein um almanak, árstíđir og merkidaga í Almanak Ţjóđvinafélagsins. Jón minnist á brandajól og segir, eins og Árni Magnússon, ađ menn hafi kallađ ţađ brandajól ţegar jóladag bar upp á mánudag. Jón nefnir, ađ sérstök helgi hafi áđur fyrr veriđ á áttadegi jóla og ţrettándanum, og hafi ţessar helgar báđar lengst um einn dag á brandajólum. Ţađ, ađ allar helgarnar ţrjár lengist á brandajólum, kemur líka óbeint fram á minnisblađi Árna Magnússonar.

Snemma á ţessari öld ritar séra Jónas Jónasson frá Hrafnagili (d. 1916) um orđiđ brandajól (Íslenskir ţjóđhćttir, útg. 1934, bls. 207). Jónas segir, ađ fyrir 1770 hafi ţađ heitiđ brandajól ţegar fjórheilagt varđ, hvort sem ţađ bar ţannig til ađ jóladagur féll á mánudag eđa fimmtudag. Heimildar getur Jónas ekki, en Sigfús Blöndal gefur sömu skýringu í Íslensk-danskri orđabók (1924) og vitnar í orđabók Björns í Sauđlauksdal.

Jónas frá Hrafnagili segir enn fremur, ađ eftir ađ jólahelgin var stytt, áriđ 1770, hafi menn kallađ ţađ brandajól ţegar ţríheilagt varđ, ţ.e. ţegar jóladag bar upp á mánudag eđa föstudag, en hina fornu fjórhelgi hafi menn kallađ brandajól hin stóru. En Jónas segir líka, ađ menn hafi stundum kallađ ţađ stóru brandajól ţegar jóladag bar upp á ţriđjudag, svo ađ ţarna eru komnar tvćr skýringar á nafngiftinni stóru brandajól og hvorug ţeirra fellur saman viđ hina eldri skýringu Jóns frá Grunnavík. Nýjustu skýringuna er ađ finna hjá Sigfúsi Blöndal sem segir ađ nú heiti ţađ stóru brandajól ţegar jóladag beri upp á föstudag og helgidagar verđi fjórir í röđ. Sigfús telur ađfangadaginn greinilega međ helgidögum ţótt hin kirkjulega helgi hefjist ekki fyrr en á miđjum aftni (kl. 18) ţann dag. "Litlu brandajól" kallar Sigfús ţađ ţegar jóladagur er á mánudegi, ţví ađ ţá verđi helgidagar einum fćrri. Segja má ađ ţađ skjóti skökku viđ, ţegar ţau einu jól sem Árni Magnússon kallar brandajól, og Jón frá Grunnavík kallar brandajól meiri, eru orđin ađ litlu brandajólum!

Af framansögđu er ljóst ađ á liđinni tíđ hafa menn lagt mismunandi skilning í orđiđ brandajól, einkum ţó hvađ séu stóru og litlu brandajól. Ţćr heimildir sem vitnađ hefur veriđ í, benda eindregiđ til ađ orđiđ brandajól hafi upphaflega merkt einungis ţađ ţegar jóladag bar upp á mánudag. Síđan hafa einhverjir fariđ ađ kalla ţađ brandajól líka, ţegar sunnudagur fylgdi á eftir jólahelginni. Ţau jól hafa ţó veriđ nefnd brandajól minni eđa litlu brandajól, ţví ađ ţau urđu ekki til ađ lengja helgar um nýár eđa ţrettánda. Eftir ađ hćtt var ađ halda ţrettándann heilagan (1770) hafa menn horft meira til ţess hvađa dagamynstur gćfi lengsta jólahelgi eđa flesta frídaga. Ţađ hefur leitt til frekari ruglings, hin upphaflega merking stóru brandajóla hefur gleymst, og loks hafa menn gert litlu brandajólin ađ ţeim stóru.

Ef menn vilja koma reglu á ţetta mál, mćlir margt međ ţví ađ fylgt verđi elstu heimildum og heitiđ brandajól einungis haft um ţađ ţegar jóladag ber upp á mánudag. En ef menn kjósa ađ hafa tvenns konar brandajól, mćttu ţetta heita stóru brandajól, en litlu brandajól yrđu ţá ţau jól ţegar jóladag ber upp á föstudag. Ekki virđist ráđlegt ađ tengja skilgreininguna viđ annađ en kirkjulega helgidaga ţví ađ ađrir frídagar eru sífelldum breytingum háđir og auk ţess mismunandi eftir starfsstéttum. Samkvćmt ţessu hefđi í mesta lagi átt ađ telja jólin 1992 til litlu brandajóla, en nćstu (stóru) brandajól verđa ţá áriđ 1995.

Um forliđinn branda- í orđinu brandajól er ţađ ađ segja, ađ ýmsir hafa túlkađ hann svo, ađ ţar sé átt viđ eldibranda. Ţetta er ţó engan veginn víst, og gćti allt eins veriđ alţýđuskýring. Árni Magnússon hefur ţađ eftir gömlum mönnum, ađ nafniđ sé af ţví dregiđ, ađ ţá sé hćtt viđ húsbruna, en "adrer hallda ţad so kallad af miklum liosa brenslum Nafngiftin hefur ţví valdiđ mönnum heilabrotum í ţrjú hundruđ ár ađ minnsta kosti, og verđur svo vafalaust enn um hríđ.n

(Úr Almanaki Háskólans 1994)

 

Bréf um jóladagana frá ca 1800 - ( Sagnanet.is)



Ađ gefa í skóinn

Eftir miđja 20. öld breiddist sá siđur hratt út í Reykjavík og síđar öđrum kaupstöđum ađ börn settu skó sinn út í glugga á hverju kvöldi nokkru fyrir jól í von um ađ jólasveinn léti í hann eitthvert góđgćti sem fyndist morguninn eftir. Sú von gerđi ţau oft ţćgari ađ sofna.
Siđurinn varđ hinsvegar mjög hamslaus á Íslandi fyrst eftir 1950. Sumir byrjuđu strax í upphafi jólaföstu eđa 1. desember, og stundum komu stórar fjárfúlgur í skóinn. Olli slíkt bćđi metingi og sárindum ţegar börn báru sig saman í skóla, og leiđindum fyrir alla uppalendur. Ekki var gert neitt skipulagt átak til ađ hamla gegn ţessum ófögnuđi. Fóstrur og ömmur leituđu ţó ráđa hjá ţjóđháttadeild Ţjóđminjasafnsins, og af hennar hálfu var fjallađ um máliđ í Ríkisútvarpinu. Árangurinn varđ sá ađ upp úr 1970 tókst smám saman ađ innrćta ţá eđilegu meginreglu ađ ekkert kćmi í skóinn fyrr en fyrsti jólasveinninn kemur til byggđa 13 eđa 9 nóttum fyrir jól, og ekki vćri annađ en smárćđi í skónum.


Kerti

Eigi síđar en snemma á 19. öld var orđinn almennur siđur ađ gefa hverju barni kerti á jólunum og jafnvel öllu heimilisfólkinu. Nokkrir heimildarmenn minntust ţess einnig ađ kertastubbum úr kirkju vćri útbýtt međal barna eftir jólamessu. Kertasteypa var eitt ţeirra verka sem ljúka ţurfti fyrir jólin.

Kerti voru til forna búin til úr býflugnavaxi. Ţađ varđ ađ flytja inn frá útlöndum og var mjög dýrt, ein mörk af vaxi kostađi sama og ţrjár lambagćrur.  Tólgarkerti komu svo til sögunnar ca á 15. Ţau var auđvelt ađ búa til á sveitabćjunum og voru á hátíđum eins og jólum. Á fyrri hluta 19. aldar er svo fariđ ađ nota efniđ stearin í kerti.

Tólgarkerti voru búin til ţannig ađ tólgin var brćdd og hellt í djúpan trédall. Oft var ţađ strokkurinn á heimilinu sem var notađur og voru kertin ţá kölluđ strokkkerti. Í strokkinn var fyrst sett volgt vatn og svo bráđin tólg ofan á Kveikir á kertum voru kallađir rök. Ţeir voru búnir til úr innfluttu ljósagarni en ţađ var úr fléttađri bómull. Á Íslandi voru rökin oft búin til úr gömlum léreftsflíkum sem voru rifnar í rćmur ,fléttuđ eđa tvinnuđ úr hrosshári eđa ţá ađ kveikir voru snúnir úr ull eđa fífu. Rökin voru fest á lítiđ prik sem var kallađ kertará. Síđan var ţeim dýft ofan í tólgina og tólgarlagiđ látiđ storkna. Ţegar ţađ hafđi storknađ var ţeim dýft aftur í tólgina og ţannig haldiđ áfram ţangađ til kertin voru orđin mátulega digur.

Kerti voru einnig steypt í kertaformi sem var hólkur úr málmi. Kerti sem voru steypt í formi ţóttu fínni og höfđu sléttara yfirborđ en strokkkertin. Fyrir jólin voru auk einfaldra kerta steypt kóngakerti. Ţau greinast í ţrennt og eru tákn vitringanna ţriggja frá austurlöndum. Kóngakerti voru búin til međ ţví ađ binda ţrjú rök neđan í spýtu og hnýta endarökin á mitt miđjurakiđ.

 

Hér efni um kerti af síđu  Salvarar Gissurardóttur.  Meira

Heilög Lúsía

 Dagur heilagrar Lúsíu er 13. desember. Nafn hennar ţýđir "ljós" og er hún verndardýrlingur blindra og sjónskertra.

 

Heilög Lúsía

Hljóđ er in höfga nótt.
Hćgum í blćnum
dormar nú sérhver drótt.
Dimmt er í bćnum.
 

Birtir af kertum brátt,
blíđ mćrin eyđir nátt:
heilög Lúsía,
heilög Lúsía.

Veröld í vćndum á
vonglađar stundir.
Ljósdýrđ frá himnum há
hríslast um grundir,

Drottins ţví bjarma ber
blessuđ mćr öllum hér,
heilög Lúsía,
heilög Lúsía.

Líđa um lönd og sć
ljúfsćtir ómar.
Streyma frá byggđ og bć
blćfagrir hljómar.

Hennar lof heyrast skal
himins um bjartan sal
helgrar Lúsíu,
helgrar Lúsíu!

 Elsa E. Guđjónsson.

 

Jólatrésskemmtanir

Jólatrésskemmtanir fyrir börn urđu eftir ţetta algengur siđur á vegum ýmissa fleiri samtaka og jafnvel einstaklinga í Reykjavík og fleiri kaupstöđum. Svo háan sess fer jólatréđ ađ skipa ađ síra Valdimar Briem líkir ţví viđ Jesúm Krist í sálmi, en ţađ hafđi Jón Thoroddsen reyndar ţegar gert í afmćlisvísum áriđ 1859.Elstu íslensku jólatréskvćđi sem enn hafa fundist eru eftir Guđmund Guđmundsson skólaskáld og steingrím Thorsteinsson. Kvćđi Guđmundar heitir Viđ jólatréđ" og var sungiđ undir laginu Gamla Nóa" á barnasamkomu Iđnađarmannafélagsins í reykjavík 7. janúar 1898. Ekki verđur ţess vart ađ ţađ hafi borist víđar, nema hvađ ţađ birtist í Ćskunni fyrir jólin 1921:

Ljósin skína,ljósin skína
ljómar grantréđ hátt!
Ilm viđ finnum anga
epli á greinum hanga.
Syngjum, dönsum, syngjum,dönsum
syngjum fram á nátt.

Tengdum höndum, tengdum höndum
tréđ viđ göngum kring.
Nú er gleđi og gaman
gott ađ vera saman.
Kringum ljósin, kringum ljósin
kát viđ sláum hring


Jólagjafir


Jólagjafir í nútímaskilningi eru ekki nema rúmlega hundrađ ára gamall siđur međal almennings á Íslandi ţótt gjafir á jólum ţekktust frá fornu fari hjá kóngafólki og öđrum höfđingjum erlendis og hérlendis eins og ţegar má sjá í Egils sögu og fleiri fornritum.

Eigi síđar en snemma á 19. öld var orđinn almennur siđur ađ gefa hverju barni kerti á jólunum og jafnvel öllu heimilisfólkinu. Önnur tegund jólagjafa var á ţá lund ađ hinir betur stćđu sendu snauđum nágrönnum einvherja matarögn fyrir jólin. Ţessi siđur mun eiga sér ćvafornar rćtur sem kirkjan hélt áfram ađ rćkta. Eftir miđja 19. öld fer ađ örla á jólagjöfum í nútímastíl enda varđ ţá meira um sölubúđir en áđur eftir ađ fullt verlsunarfrelsi komst á áriđ 1855.

Langt fram á 20. öld var algengt ađ kaupmenn auglýstu sérstaka jólabasara og buđu afslátt á ýmsum vörum. Ţetta fellur niđur á stríđsárunum seinni en um leiđ fjölgar jólagjöfum um allan helming. Ţessa breytingu virđist mega rekja til hinnar margrómuđu lífskjarabyltingar verkalýđsins á ţessum árum. Eitt af fyrstu viđbrögđum verkafólks ţegar lífskjör bötnuđu var ađ sjá til ţess ađ börn ţeirra fengju jóalagjafir ekki síđur en hinna sem betur máttu. Ţá reyndist ekki lengur sama ţörf fyrir basara međ niđursettu verđi.

Íslendingar hafa jafnan afhent jólagjafir sínar á ađfangadagskvöld rétt eins og menn fengu áđur jólaskó og kerti á ţví sama kvöldi.


 

Jólamatur

Jólakort

Jólasveinar

Jólakötturinn

Jólatextar

Jólakćrleikur

Jóladagatal

Jólakveđjur

Jólaguđspjalliđ

Grýla og Leppalúđi

 

TIL BAKA Á JÓLAVEF JÚLLA

 

Vefsmiður Júlíus Júlíusson.    Jólavefur Júlla 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 2007 - 2008 - 2009 - 2010 -2011-2012
 
Póstur
 

 
Hefur ţú séđ dagataliđ í dag